⭐ فسخ قرارداد چیست؟ راهنمای کامل انواع فسخ، خیارات قانونی و شرایط ابطال معامله
مقدمه: فسخ قرارداد⚖️
فسخ قرارداد یعنی پایان دادن به یک معامله؛ این پایان میتواند یکطرفه باشد یا با توافق دو طرف (اِقاله) انجام شود. این ابزار حقوقی در موقعیتهایی مانند انجام نشدن تعهدات، وجود عیب در مورد معامله، یا فریب یکی از طرفین به افراد اجازه میدهد از قرارداد خارج شوند.
در این راهنما، به انواع فسخ و شرایط قانونی آن پرداخته میشود و خیاراتی مانند خیار غبن، خیار عیب و خیار شرط به زبان ساده توضیح داده میشود. همچنین نحوه اعمال فسخ در معاملات متداول مثل قراردادهای ملکی، پیشفروش، اجاره و مشارکت در ساخت همراه با نمونههای کاربردی بررسی خواهد شد.
با خواندن این مطلب، با قوانین و مراحل فسخ در چارچوب قانون مدنی ایران به شکل کامل و قابلفهم آشنا میشوید تا بتوانید در صورت لزوم، از حقوق خود بهدرستی دفاع کنید.📝

فسخ قرارداد یا فسخ معامله چیست؟ ❌📄
فسخ معامله یعنی لغو و پایان دادن به یک قرارداد؛ این اقدام میتواند یکجانبه باشد یا با توافق دو طرف صورت گیرد. معمولاً زمانی مطرح میشود که یکی از طرفین به تعهدات خود عمل نکند یا شرایطی ایجاد شود که ادامه قرارداد را غیرممکن یا ناعادلانه جلوه بدهد. از آنجا که فسخ آثار حقوقی مهمی دارد، آگاهی از قوانین و مقررات مربوط به آن برای حفظ حقوق طرفین ضروری است.⚖️
اِقاله چیست؟🤝
«اِقاله» به توافق دو طرف برای برهم زدن یک قرارداد گفته میشود. برخلاف فسخ که یکطرفه اعمال میشود، اِقاله فقط با تراضی و رضایت هر دو طرف امکانپذیر است.
به بیان دیگر، همان ارادههایی که قرارداد را ایجاد کردهاند، در اِقاله با توافق مشترک خود قرارداد را منحل میکنند؛ بنابراین اِقاله نوعی انحلال قراردادیِ مبتنی بر توافق طرفین است، نه فسخ یکجانبه.
نحوه فسخ قرارداد چگونه است؟🧭
1. ارسال اظهارنامه فسخ قرارداد📨
اگر شما حق فسخ دارید و قصد اعمال آن را دارید، باید اراده خود مبنی بر فسخ قرارداد را از طریق اظهارنامه رسمی به طرف مقابل اعلام کنید. این اعلام، شروع فرآیند فسخ است و تاریخ آن اهمیت حقوقی دارد.
2. تأیید فسخ قرارداد توسط دادگاه🏛️
در صورتی که طرف مقابل فسخ و اعاده به وضع سابق را نپذیرد، لازم است برای تأیید فسخ به دادگاه مراجعه کنید. دادگاه پس از بررسی دلایل و مدارک، درباره تأیید یا رد فسخ معامله تصمیمگیری نهایی خواهد کرد.
برای دریافت مشاوره تخصصی در این مرحله میتوانید از خدمات حقوقی ریوا استفاده کنید.
شرایط اِقاله معامله از طرف فروشنده و خریدار (توافقی)🤲
اِقاله از سوی فروشنده یا خریدار به معنای صرفنظر کردن از معامله با توافق طرف دیگر است. در این حالت، یک طرف درخواست انحلال معامله را مطرح میکند و با رضایت و تراضی دو طرف، قرارداد از طریق یک توافق جدید پایان مییابد. بنابراین اِقاله، عملی دوطرفه است و بدون موافقت هر دو طرف امکان انجام آن وجود ندارد.
قانون فسخ قرارداد و معامله📚
قانون فسخ معامله مجموعهای از اصول و مقررات است که به طرفین اجازه میدهد در شرایط مشخص، بهصورت یکجانبه قرارداد را لغو و به تعهدات خود پایان دهند. این قواعد، نحوه اعمال حق فسخ، شرایط لازم برای آن، وظایف و حقوق طرفین، و تدابیر حمایتی در صورت فسخ را مشخص میکند. هدف اصلی این مقررات، ایجاد تعادل در حقوق طرفین و حفظ منافع آنها هنگام برهمزدن قرارداد است.⚖️
1. فسخ یکجانبه🚫
در این شیوه، یکی از طرفین بدون نیاز به رضایت طرف مقابل قرارداد را منحل میکند.
-
شرایط: وجود دلیل قانونی، خیار، یا شرطی که در خود قرارداد یا قانون پیشبینی شده باشد.
-
مثال: اگر فروشنده ملک را در موعد مقرر تحویل ندهد، خریدار میتواند معامله را یکجانبه فسخ کند.
2. اِقاله🤝
اِقاله زمانی انجام میشود که هر دو طرف با توافق مشترک تصمیم به پایان معامله میگیرند.
-
شرایط: معمولاً زمانی رخ میدهد که طرفین تشخیص میدهند ادامه قرارداد به سود هیچکدام نیست.
-
مثال: خریدار و فروشنده به دلیل تغییر شرایط مالی، با رضایت هم معامله را برهم میزنند.
دلایل فسخ معامله چیست؟🎯
1. فسخ معامله به دلیل عدم انجام تعهدات
مثال: خریدار از پرداخت وجه قرارداد خودداری کند یا فروشنده نتواند کالا را مطابق توافق تحویل دهد.
2. فسخ قرارداد به علت وجود عیب در موضوع معامله
مثال: کالای معاملهشده دارای نقصی باشد که پیش از معامله پنهان بوده و بعد از عقد آشکار شود.
3. فسخ معامله به دلیل فریب یا تدلیس
مثال: یکی از طرفین با ارائه اطلاعات نادرست یا رفتارهای گمراهکننده، طرف مقابل را به انجام معامله ترغیب کرده باشد.
4. اِقاله معامله با توافق طرفین
مثال: زمانی که هر دو طرف تصمیم بگیرند معامله را بهطور توافقی برهم بزنند؛ این نوع انحلال معمولاً در قالب اِقاله انجام میشود.
شرایط فسخ قرارداد⚙️
به طور کلی، فسخ یک معامله بر دو نوع است:
- فسخ به استناد رضایت طرفین
- فسخ به استناد قانون
1. فسخ به استناد رضایت طرفین✍️
طرفین یک معامله ممکن است در مواردی که برایشان دارای اهمیت است حق فسخ را در قرارداد درج نمایند. به عنوان مثال: در مبایعهنامه درج شود فروشنده در صورت عدم پرداخت ثمن معامله از سوی خریدار در تاریخ تعیین شده، حق فسخ دارد.
در این موارد وجود حق فسخ برای طرفین معامله ناشی از اراده طرفین و درج چنین حقی در قرارداد در هنگام انعقاد آن است. در قوانین و مقررات ممکن است حق فسخ برای یکی از طرفین در نظر گرفته شده باشد.
2. فسخ به استناد قانون📖
فسخ به استناد قانون، در مواردی است که اختیار فسخ معامله در شرایط خاصی که قانون مشخص کرده است، برای طرفین یا یکی از آنها به وجود میآید.
در قانون اختیار فسخ معامله، خیار نامیده میشود. به عبارت دیگر، فسخ به استناد قانون، در موردی است که یکی از خیارات در معامله موجود باشد و طرفین قرارداد یا یکی از آنها بتواند عقد را برهم زند.
انواع خیارات قانونی (اختیار) برای فسخ قرارداد⚖️
همانطور که گفتیم اختیار فسخ قرارداد به استناد قانون، در اصلاح حقوقی “خیار” نامیده میشود. خیارات قانون عبارتند از:
به استناد ماده ۴۵۶ قانون مدنی، تمام خیارات در جمیع معاملات لازم ممکن است موجود باشد؛ مگر خیار مجلس و حیوان و تأخیر ثمن که مختص عقد بیع (خرید و فروش) است.
1. خیار مجلس برای فسخ یک طرفه قرارداد🪑
هریک از طرفین معامله بعد از وقوع عقد و مادام که در مجلس عقد هستند و متفرق نشدهاند، میتوانند عقد را بهم بزنند. خیار مجلس، مختص عقد بیع است و در سایر عقود جاری نیست.
2. خیار حیوان برای اختیار فسخ قرارداد🐄
اگر موضوع یک معامله خرید و فروش حیوان باشد، خریدار تا سه روز اختیار فسخ معامله را دارد.
3. خیار شرط برای فسخ قرارداد📜
طرفین یک معامله ممکن است توافق نمایند که در مدت معین برای هر یک از طرفین و یا شخص ثالث اختیار فسخ معامله باشد. در نظر داشته باشید در خیار شرط حتما باید مدت معلوم باشد در غیر اینصورت هم شرط و هم عقد باطل است.
4. خیار تاخیر ثمن برای در اختیار داشتن حق فسخ قرارداد⏳💰
در عقد بیع (خرید و فروش) اگر ۳ روز از تاریخ عقد بگذرد و در این مدت نه فروشنده مال را به خریدار تسلیم کند، نه خریدار تمام ثمن را به فروشنده بدهد، در این صورت فروشنده حق فسخ معامله به استناد خیار تاخیر ثمن را دارد.
5. خیار رویت و تخلف وصف برای معامله👀
هرگاه مالی ندیده و صرفا بر اساس وصف خریداری شود و بعد از دیدن معلوم شود که فاقد اوصاف مورد نظر میباشد، خریدار حق دارد معامله را به استناد خیار تخلف وصف فسخ نماید.
همچنین اگر یکی از طرفین معامله سابقا مالی را دیده و به اعتماد رویت سابق خود معامله کند و بعد از رویت مشخص شود که مال مزبور فاقد اوصاف سابق است، در این صورت خریدار به استناد خیار رویت حق فسخ معامله را دارد.
6. خیار غبن در حق فسخ⚖️
هر یک از طرفین، در معامله غبن فاحش داشته باشد، بعد از علم به غبن میتواند معامله را فسخ کند. غبن در لغت به معنای فریفتن و گول زدن است و در اصطلاح حقوقی به معنی بهم خوردن تعادل ارزش اقتصادی مال عوضین (مال و قیمت آن در عقد بیع) است. مثلا ملکی که ارزش آن صد تومان است را سیصد تومان خریداری کنید.
7. خیار عیب برای فسخ قرارداد🔍
اگر بعد از معامله مشخص شود که مال خریداری شده معیوب بوده خریدار حق فسخ معامله به استناد خیار عیب را دارد.
8. خیار تدلیس برای بطلان قرارداد🎭
هر عملیاتی که موجب فریب طرف معامله گردد، تدلیس نامیده میشود. مثلا فروشندهای که با تبلیغ کالا در صدد جلب مشتری است، اگر در تبلیغات غیر از توصیف کالا، گزافه گویی کند، از مصادیق تدلیس است.
9. خیار تبعض صفقه برای فسخ✂️
در اصطلاح حقوقی، حق فسخ ناشی از تجزیه و پاره پاره شدن معامله را تبعض صفقه مینامند. مثلا شش دانگ ملکی خریداری شده است، معامله نسبت به ۲ دانگ ملک به علت عدم تعلق به فروشنده باطل است.
از آنجا که معامله تجزیه شده است (معامله نسبت به دو دانگ باطل و نسبت به چهار دانگ دیگر صحیح و پابرجا است) خریدار حق دارد معامله نسبت به ۴ دانگ را نیز به استناد خیار تبعض صفقه فسخ نماید.
10. خیار تخلف شرط برای اختیار فسخ قرارداد📌
هر گاه شرطی در قرارداد ذکر شود و بعد از عقد انجام شرط غیر ممکن شود یا معلوم شود که حین عقد غیر ممکن بوده، شخصی که شرط به نفع او شده است اختیار فسخ معامله را خواهد داشت. همچنین در صورتی که کمیت یا کیفیت مورد معامله شرط شود و مشخص گردد مورد معامله فاقد وصف مذکور است.

فسخ معامله ملک🏠
فسخ معامله ملک ممکن است به دلایلی مانند عدم انجام تعهدات، تغییر نظر یکی از طرفین، یا وجود عیب پنهان در ملک مطرح شود. با این حال، به دلیل ماهیت قراردادهای ملکی، پس از امضای مبایعهنامه فسخ یکجانبه معمولاً امکانپذیر نیست مگر در موارد زیر:
-
طرفین با یکدیگر توافق کرده و قرارداد را از طریق اِقاله برهم بزنند.
-
در مبایعهنامه برای یکی یا هر دو طرف حق فسخ قراردادی پیشبینی شده باشد (مثلاً: در صورت پاس نشدن چک، فروشنده حق فسخ داشته باشد).
-
یکی از خیارات قانونی—که پیشتر توضیح داده شد—در معامله وجود داشته باشد.
از آنجا که معاملات ملکی از نوع عقود لازم هستند و معمولاً امکان برهمزدن آنها بهصورت یکطرفه وجود ندارد، توصیه میشود برای جلوگیری از ضرر، حتماً در هنگام تنظیم قرارداد ضمانت اجرای دقیق پیشبینی شود. همچنین بهرهگیری از مشاوره یک وکیل متخصص در قراردادهای ملکی میتواند از بروز اختلافات بعدی جلوگیری کند. برای بررسی امکان فسخ قرارداد ملکیتان، از مشاوره حقوقی ریوا بهره ببرید.
فسخ قرارداد پیشفروش ملک 🏗️
حق فسخ در قراردادهای پیشفروش، این امکان را میدهد که خریدار یا فروشنده در شرایط مشخص، قرارداد را لغو کنند.
1. فسخ قرارداد به دلیل تحویل ندادن ملک در موعد مقرر ⏰
شرایط: فروشنده متعهد شده تا پایان سال ۱۴۰۲ ملک را تحویل دهد، اما ملک در موعد مقرر آماده نمیشود.
نتیجه: خریدار حق فسخ دارد و میتواند تمام مبالغ پرداختی را مطالبه کند.
مراحل: ابتدا باید اظهارنامه فسخ برای فروشنده ارسال شود و در صورت بیتوجهی یا مخالفت، موضوع از طریق دادگاه پیگیری گردد.
2. فسخ قرارداد به دلیل عدم پرداخت تعهدات مالی 💳
شرایط: خریدار موظف است ماهانه ۱۰ میلیون تومان پرداخت کند اما برای سه ماه متوالی پرداختی ندارد.
نتیجه: فروشنده میتواند قرارداد را فسخ کرده و ملک را به دیگری واگذار کند.
مراحل: فروشنده ابتدا باید اخطار کتبی به خریدار بدهد و در صورت ادامه عدم پرداخت، اقدام به فسخ نماید.
فسخ قرارداد اجاره 🏡
در قراردادهای اجاره، حق فسخ به موجر (مالک) یا مستأجر این امکان را میدهد که در شرایط مشخص، اجارهنامه را لغو کنند.
1. فسخ قرارداد به دلیل عدم پرداخت اجارهبها 💰
شرایط: مستأجر موظف است تا دهم هر ماه ۵ میلیون تومان اجاره پرداخت کند، اما دو ماه متوالی پرداختی ندارد.
نتیجه: موجر میتواند قرارداد را فسخ کرده و درخواست تخلیه ملک را مطرح کند.
مراحل: ابتدا باید اخطار کتبی برای مستأجر ارسال شود و در صورت عدم پرداخت، فسخ اعمال شود.
2. فسخ قرارداد به دلیل تحویل ندادن ملک در وضعیت مناسب 🔧
شرایط: موجر قول انجام تعمیرات ضروری را داده، اما پس از دو ماه تعمیرات هنوز انجام نشده است.
نتیجه: مستأجر حق دارد قرارداد را فسخ کرده و ملک را ترک کند.
مراحل: مستأجر باید ابتدا اخطار کتبی به موجر بدهد و اگر تعمیرات انجام نشود، میتواند قرارداد را فسخ نماید.
قانون فسخ معامله تا ۲۴ ساعت ⏱️
در قوانین مدنی و مقررات معاملات ملکی، چیزی تحت عنوان «قانون فسخ معامله تا ۲۴ ساعت» وجود ندارد. این اصطلاح بیشتر عرفی است و تنها در دو حالت میتوان آن را با قانون تطبیق داد:
-
وجود شرط فسخ ۲۴ ساعته در مبایعهنامه: اگر طرفین در قرارداد پیشبینی کرده باشند که تا ۲۴ ساعت حق فسخ دارند.
-
فوریت برخی از خیارات قانونی: برخی خیارات مانند خیار عیب، خیار غبن، خیار رویت و تخلف وصف باید بهطور «فوری» اعمال شوند. معیار فوریت بر اساس عرف است که معمولاً تا سه روز پذیرفته میشود؛ بیشتر از این مدت، معمولاً در مراجع قضایی پذیرفته نمیشود.
نظر کاربران درباره فسخ قرارداد 💬
کاربر ۱ – رضایت از نتیجه فسخ قانونی ✅
«بهدلیل تحویل ندادن ملک در زمان مقرر مجبور شدم قرارداد را فسخ کنم. با ارسال اظهارنامه و پیگیری قانونی توانستم حقم را بگیرم. اگر از ابتدا درباره خیارات و حق فسخ اطلاع داشتم، خیلی زودتر اقدام میکردم.»
کاربر ۲ – مشکل در فسخ یکطرفه ⚠️
«فکر میکردم میتوانم قرارداد اجاره را یکطرفه فسخ کنم، اما بعد فهمیدم بدون دلیل قانونی یا توافق، امکانش نیست. مشاوره حقوقی باعث شد جلوی اشتباه بزرگم گرفته بشه.»
کاربر ۳ – اهمیت حق فسخ در قرارداد 📝
«در مبایعهنامهام حق فسخ ۲۴ ساعته گذاشته بودیم. همین باعث شد وقتی خریدار چک را پاس نکرد، بدون دردسر فسخ کنم. توصیهام اینه که شرط فسخ را حتماً داخل قراردادها درج کنید.»
کاربر ۴ – تجربه تلخ عدم آگاهی ⛔
«چون نمیدانستم فسخ فوریِ خیار عیب فقط چند روز مهلت دارد، دیر اقدام کردم و حق فسخم از بین رفت. الان فهمیدم زمان در فسخ خیلی مهمه.»
کاربر ۵ – اِقاله؛ سریعترین راه 🤝✨
«ما با توافق دوطرفه قرارداد را اقاله کردیم. خیلی راحتتر از دوندگی دادگاه بود. اگر امکان توافق باشد، بهترین روش همین است.»

خدمات حقوقی ریوا در زمینه فسخ قرارداد ⚖️🏛️
اگر قصد فسخ قرارداد دارید و نمیدانید کدام مسیر قانونی برای شما مناسبتر است، ریوا همراه شماست. تیم حقوقی ریوا با تجربه گسترده در پروندههای فسخ، اقاله و اختلافات قراردادی، کمک میکند که بهترین تصمیم را در کوتاهترین زمان بگیرید.
چرا مشاوره از ریوا مهم است؟ 🔍✨
بسیاری از افراد به دلیل:
-
اعلام دیرهنگام فسخ ⏳
-
اشتباه در انتخاب میان فسخ یا اقاله
-
ندانستن شرایط خیارات قانونی
-
ارسال نادرست اظهارنامه
حق فسخ خود را از دست میدهند. وکلای ریوا با بررسی قرارداد و مدارک، مسیر درست را مشخص میکنند.
خدماتی که در ریوا ارائه میشود:
-
بررسی دقیق امکان فسخ قرارداد 📄
-
تنظیم و ارسال اظهارنامه رسمی 📨
-
مشاوره و تنظیم اقاله در صورت توافق طرفین 🤝
-
طرح دعوای تأیید فسخ در دادگاه 🏛️
-
تحلیل خیارات: غبن، عیب، شرط، تدلیس، تبعض صفقه و… ⚖️
-
جلوگیری از ضرر و تضییع حق از طریق راهکارهای فوری و قانونی 🚨
-
تنظیم قراردادهای جدید با درج دقیق بندهای فسخ ✍️
چرا ریوا؟ 🌟
-
شفافیت کامل در روند و هزینهها
-
پاسخگویی مرحلهبهمرحله
-
تخصص ویژه در قراردادهای ملکی و مالی
-
امکان رسیدگی فوری در خیارات فوری
اگر نیاز به بررسی فوری قرارداد یا اقدام برای فسخ دارید، ریوا کنار شماست.
برای دریافت مشاوره، کافیست پرسش خود را در انتهای مقاله ثبت کنید یا از صفحه تماس اقدام نمایید. 📞💬
نتیجهگیری 📌
مطالعهٔ حقوقی، اساس درک صحیح قوانین و تضمین حقوق فردی است؛ در کنار این آگاهی، دریافت خدمات از وکیلی باتجربه، به عنوان راهبردی کلیدی، نقشی حیاتی در پیشگیری از چالشهای احتمالی و حلوفصل مطلوب اختلافات ایفا میکند.
در بخش پایانی هر مقاله، فضایی برای ثبت پرسشهای کوتاه و مرتبط با موضوع آن در نظر گرفتهایم، به امید آگاهی از حقوق فردی و شهروندی. ✨
سوالات متداول فسخ قرارداد ❓⚖️
1. آیا هر قراردادی قابل فسخ است؟
خیر. بسیاری از قراردادها عقد لازم هستند و تنها در صورت وجود حق فسخ (قانونی یا قراردادی) یا با اِقاله قابل برهمزدناند.
2. برای فسخ قرارداد حتماً باید اظهارنامه ارسال شود؟
در عمل بله. ارسال اظهارنامه بهترین راه برای اعلام رسمی اراده فسخ و تعیین تاریخ آن است و در موارد اختلاف، بهعنوان مدرک معتبر استفاده میشود.
3. اگر طرف مقابل فسخ را نپذیرد چه میشود؟
در صورت مخالفت یا بیتوجهی طرف مقابل، باید دادخواست تأیید فسخ به دادگاه ارائه شود تا مرجع قضایی صحت فسخ را بررسی و رأی صادر کند. 🏛️
4. آیا فسخ اثر فوری دارد؟
فسخ از زمانی مؤثر است که اعلام شود؛ اما اگر اختلاف ایجاد شود، تأثیر حقوقی آن نیاز به تأیید دادگاه دارد.
5. آیا میتوان بدون دلیل قانونی قرارداد را یکطرفه فسخ کرد؟
خیر. فسخ یکجانبه فقط زمانی ممکن است که خیار قانونی یا حق فسخ قراردادی وجود داشته باشد. در غیر این صورت، تنها از طریق توافق (اِقاله) امکان برهمزدن قرارداد وجود دارد.
6. پس از فسخ، باید پول یا مال مبادلهشده پس داده شود؟
بله. فسخ اثر قهقرایی دارد؛ یعنی هر طرف باید آنچه را که دریافت کرده، به طرف مقابل بازگرداند. 🔁
7. مهلت اعمال فسخ چقدر است؟
بسته به نوع خیار متفاوت است. برخی خیارات فوری هستند (مثل غبن، عیب، رویت و تخلف وصف) و عرفاً معمولاً تا ۳ روز پذیرفته میشوند؛ برخی خیارات نیز مهلت مشخص دارند (مثل خیار شرط).
8. آیا امضای مبایعهنامه جلوی فسخ یکطرفه را میگیرد؟
بله. چون قراردادهای ملکی لازم هستند، فسخ یکطرفه تنها در سه حالت ممکن است:
-
وجود حق فسخ در قرارداد
-
وجود خیار قانونی
-
انجام اِقاله
9. آیا بدون وکیل هم میتوان قرارداد را فسخ کرد؟
بله اما توصیه نمیشود. فسخ در بسیاری موارد پیچیده است و بیدقتی در اعلام، زمانبندی یا مدارک، ممکن است موجب از دست رفتن حق فسخ شود. حضور وکیل یا مشاوره حقوقی کمک زیادی میکند. 👩⚖️👨⚖️
شرایط فسخ قرارداد, نحوه فسخ قرارداد, اظهارنامه فسخ قرارداد, قانون فسخ معامله,

Add a Comment